Pierwsza pomoc psychologiczna to termin, który na szczęście coraz częściej pojawia się w dyskusji publicznej. W sytuacjach kryzysowych, takich jak wypadki, katastrofy czy nagłe zdarzenia traumatyczne, udzielenie pierwszej pomocy jest kluczowe, najczęściej mówi się jednak o pierwszej pomocy przedmedycznej. W Polsce istnieje zresztą prawny obowiązek udzielenia pierwszej pomocy przedmedycznej, a za jej brak grozi kara pozbawienia wolności do lat 3, zgodnie z art. 162 § 1 Kodeksu karnego. Jednak równie istotna jest pierwsza pomoc psychologiczna, która niejednokrotnie decyduje o dalszym przebiegu zdrowienia poszkodowanego. Choć nie jest jeszcze tak powszechnie znana i praktykowana, jej rola w procesie ratowania życia i zdrowia psychicznego jest nieoceniona.
Różnica między pierwszą pomocą przedmedyczną a psychologiczną
Pierwsza pomoc przedmedyczna koncentruje się na fizycznym ratowaniu życia – udrażnianiu dróg oddechowych, resuscytacji, opatrunkach czy stabilizacji poszkodowanego. Natomiast pierwsza pomoc psychologiczna skupia się na wsparciu emocjonalnym osoby w kryzysie, łagodzeniu stresu, lęku i poczucia zagubienia. Jej celem jest nie tylko chwilowe uspokojenie poszkodowanego, ale także zmniejszenie ryzyka długotrwałych skutków traumatycznych, takich jak zaburzenia snu, stany depresyjne czy poczucie izolacji. W praktyce oznacza to przede wszystkim bycie obecnym, uważnym i empatycznym wobec osoby w kryzysie, umożliwienie jej wyrażenia emocji, wysłuchanie bez oceniania oraz wspólne poszukiwanie najbliższych kroków do bezpieczeństwa i opieki.
Obie formy pomocy – fizyczna i psychologiczna – są równie ważne i często powinny być udzielane równocześnie, ponieważ nawet jeśli poszkodowany fizycznie przeżyje wypadek, brak wsparcia psychologicznego może prowadzić do długotrwałych problemów ze zdrowiem psychicznym. Pierwsza pomoc psychologiczna pomaga też w uspokojeniu sytuacji, co ułatwia efektywne udzielanie pomocy przedmedycznej – osoba mniej zestresowana łatwiej współpracuje i jest w stanie przyjąć instrukcje ratujące życie.
Statystyki – rosnące zapotrzebowanie na pierwszą pomoc psychologiczną
W Polsce odnotowuje się niepokojący wzrost problemów ze zdrowiem psychicznym. W 2023 roku liczba zwolnień lekarskich z powodu zaburzeń psychicznych wzrosła o 8,7% w porównaniu do roku poprzedniego, a lekarze wystawili ponad 1,4 miliona zaświadczeń z tego powodu. Dodatkowo, łączna liczba dni absencji chorobowej z tytułu zaburzeń psychicznych wyniosła 26 milionów, co stanowi wzrost o 9,5% w porównaniu do roku 2022.
Wśród najczęstszych diagnoz wystawianych na zwolnieniach lekarskich znajdują się: reakcje na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne (33,9%), zaburzenia lękowe (17,5%), epizody depresyjne (17,9%) oraz zaburzenia depresyjne nawracające (8,7%).
Z kolei w obszarze wsparcia psychologicznego dla dzieci i młodzieży, sytuacja również budzi niepokój. W 2023 roku ponad 279 tysięcy młodych osób skorzystało z pomocy psychologicznej i psychiatrycznej, co stanowi wzrost o 134,6% w porównaniu do 2019 roku, kiedy to pomoc otrzymało 119 tysięcy osób.
Wzrost liczby pacjentów w tym zakresie jest wynikiem zarówno pogorszenia kondycji psychicznej dzieci i młodzieży, jak i zwiększonej świadomości społecznej na temat problemów zdrowia psychicznego
Kto może udzielić pierwszej pomocy psychologicznej?
Pierwszą pomoc psychologiczną może udzielać każdy, kto jest gotów poświęcić chwilę swojego czasu, uważnie wysłuchać i okazać empatię osobie w kryzysie. Nie trzeba posiadać specjalistycznego wykształcenia ani wieloletniego doświadczenia w pracy z osobami w trudnych sytuacjach. Liczy się przede wszystkim obecność, spokój i gotowość do wsparcia.
Osoba udzielająca pierwszej pomocy psychologicznej powinna przede wszystkim słuchać bez oceniania – pozwolić drugiej osobie opowiedzieć o swoich emocjach, myślach i lękach. Ważne jest, aby zachować spokojny ton głosu, nie spieszyć się i nie próbować od razu „naprawiać” sytuacji. Często już sama możliwość wyrażenia uczuć i bycia wysłuchanym przynosi ogromną ulgę i poczucie bezpieczeństwa.
Choć przeszkolenie w zakresie pierwszej pomocy psychologicznej zwiększa pewność siebie i pozwala lepiej reagować w trudnych momentach, nawet podstawowa znajomość zasad wsparcia emocjonalnego może realnie pomóc. Wystarczy chęć bycia obecnym, empatia i uważność – czasem to właśnie te najprostsze gesty, ciepłe słowa i uważne słuchanie mają największą moc.
Jak udzielać pierwszej pomocy psychologicznej?
-
Zapewnij bezpieczeństwo – upewnij się, że zarówno ty, jak i poszkodowany jesteście w bezpiecznym miejscu.
-
Bądź obecny – okazuj empatię, słuchaj uważnie, nie przerywaj.
-
Zachowaj spokój – twoje opanowanie pomoże uspokoić poszkodowanego.
-
Unikaj oceniania – nie krytykuj, nie dawaj gotowych rozwiązań.
-
Pomóż w kontakcie z profesjonalistami – jeśli to możliwe, pomóż poszkodowanemu skontaktować się z psychologiem, psychiatrą lub innym specjalistą.
Co zrobić po udzieleniu pierwszej pomocy psychologicznej?
Po udzieleniu wsparcia emocjonalnego ważne jest, aby:
-
Monitorować stan poszkodowanego – zwracaj uwagę na ewentualne zmiany w zachowaniu, które mogą wskazywać na pogorszenie stanu psychicznego.
-
Zachęcać do dalszej pomocy – jeśli osoba nie skorzystała jeszcze z profesjonalnej pomocy, delikatnie sugeruj jej skontaktowanie się z odpowiednimi służbami.
-
Dbać o siebie – udzielanie pomocy w sytuacjach kryzysowych może być obciążające emocjonalnie. Ważne jest, abyś również zadbał o swoje zdrowie psychiczne.
Pierwsza Pomoc Psychologiczna – podsumowanie
Pierwsza pomoc psychologiczna jest nieodłącznym elementem pierwszej pomocy w każdej sytuacji kryzysowej. Choć nie jest jeszcze tak powszechnie praktykowana jak pomoc przedmedyczna, jej znaczenie w ratowaniu życia i chronieniu zdrowia psychicznego jest nieocenione. Już sama obecność, wsparcie i empatyczne wysłuchanie osoby w trudnej sytuacji może znacząco zmniejszyć poczucie zagrożenia, lęk i napięcie, a w dłuższej perspektywie pomaga zapobiegać powstawaniu traum i długotrwałych zaburzeń psychicznych, takich jak zaburzenia lękowe, depresja czy zespół stresu pourazowego (PTSD).
Warto inwestować w edukację i szkolenia z zakresu udzielania pierwszej pomocy psychologicznej, ponieważ każda osoba, nawet bez specjalistycznego wykształcenia, może w krytycznej chwili stać się bezcennym wsparciem dla osoby potrzebującej. Właściwe reagowanie, empatia, spokojna obecność i uważne słuchanie nie tylko łagodzą stres w danym momencie, ale też tworzą poczucie bezpieczeństwa, które jest kluczowe dla dalszego powrotu do równowagi psychicznej.
Dzięki umiejętności udzielania pierwszej pomocy psychologicznej można nie tylko reagować na nagłe sytuacje kryzysowe, ale także wpływać na długofalowe zdrowie psychiczne osób dotkniętych trudnymi zdarzeniami, zmniejszając ryzyko przewlekłych problemów emocjonalnych i traum. To sprawia, że pierwsza pomoc psychologiczna staje się nie tylko aktem wsparcia, ale i ważnym elementem profilaktyki zdrowia psychicznego całego społeczeństwa.